Toksyna botulinowa typu A jest naturalnie występującym białkiem bakteryjnym, wytwarzanym przez bakterie Clostridum botulinum i od lat stosowanym w medycynie. Stosuje się ją od wielu lat w przypadkach nadpotliwości (ręce, stopy, czoło pachy), migreny, skurczu powiek, zeza, ślinotoku i dystonii szyjnej (bolesne skurcze mięśni szyi) i nietrzymaniu moczu a także u pacjentów z porażeniem mózgowym i innymi problemami neurologicznymi.  Zastosowana została po raz pierwszy przez P. Scotta w 1973 roku w celu wykonania blokady neuromięśniowej.

 
 

Działanie

Toksyna botulinowa typu A (BTX-A) jest egzotoksyną, silną trucizną biologiczną. Łączy się trwale z płytką nerwowo-mięśniową, poraża przewodnictwo nerwowo-mięśniowe poprzez fragmentację białka SNAP-25 (synaptosomal protein). Mechanizm działania toksyny botulinowej polega na zahamowaniu wydzielania neurotransmitera zakończeń nerwowych, czyli acetylocholiny, w obrębie połączeń nerwowo-mięśniowych, czego efektem jest rozkurcz i rozluźnienie mięśni, i ich relaksacja. Toksyna hamuje również wydzielanie gruczołów potowych, zmniejsza bóle i zespoły bólowe połączone z napięciem mięśni, np. napięciowe i migrenowe bóle głowy.
 
Początek działania widoczny jest po 2–3 dniach, maksymalne działanie występuje po około 2–6 tygodniach i utrzymuje się przez 2–6 miesięcy. Leczniczo stosuje się bardzo małe dawki, podaje się niewielkie dawki rzędu 5-50 jednostek podczas zabiegu. Małe dawki leku i sposób podania sprawiają, że działanie ogranicza się tylko do miejsca podania. Nie istnieje  ryzyko wystąpienia toksyczności toksyny botulinowej, gdyż dawki toksyczne dla człowieka wynoszą powyżej 2,5 tys. jednostek.

 
 

Toksyna botulinowa w medycynie estetycznej

W ostatnich latach toksyna botulinowa typu A jest szeroko używana w medycynie estetycznej, aby zminimalizować efekt starzenia się skóry, szczególnie jeżeli chodzi o twarz. Pozytywne działanie toksyny botulinowej typu A na zmarszczki i drobne linie na twarzy zostało przypadkowo odkryte przez lekarzy okulistów, którzy wstrzykiwali botox do mięśni wokół oczu u pacjentów cierpiących na skurcze mięśni twarzy. Efektem niezamierzonym tego zabiegu okazało zmniejszenie się zmarszczek na twarzy.

 

Wstrzyknięcie niewielkiej dawki toksyny botulinowej typu A pod skórę do mięśni poddawanych zabiegowi pozwala na zahamowanie marszczenia i fałdowania się skóry nad tą okolicą. Dzięki silnemu działaniu toksyny botulinowej, powodującemu blokowanie połączeń nerwowych pomiędzy płytką nerwową a mięśniem, mięśnie odpowiedzialne za powstawanie zmarszczek ulegają rozluźnieniu, a zmarszczki rozprostowują się. Wstrzyknięcie odpowiednich, niewielkich dawek preparatu likwiduje zmarszczki (mimiczne) wywołane przez kurczenie się mięśni twarzy i zapobiega ich powstawaniu w przyszłości (działanie profilaktyczne). Inne funkcje nerwowe - takie jak wrażliwość skóry na dotyk - nie ulegają zmianie.

 
Toksyna botulinowa jest szeroko stosowana w medycynie, m.in. do usuwania zmarszczek:
 

  • między brwiami (zmarszczki "lwie", gładzizna czoła);
  • poprzecznych czoła;
  • wokół oczu (kurze łapki);
  • okolic: powieki dolnej, ust, na brodzie, szyi;
  • do usuwania nadmiernej potliwości stóp, pach, dłoni;
  • do leczenia bólu głowy (migren);
  • podnoszenia brwi (czasami bez typowej redukcji zmarszczek czoła);
  • likwidowania tzw. "brody czarownicy" i wygładzania bródki;
  • podnoszenia kącików ust;
  • wygładzania szyi i dekoltu.

 
 

Przygotowanie do zabiegu

Pacjent przychodzący na zabieg nie może mieć infekcji gorączkowej, przeziębienia, opryszczki lub wysypki w okolicach wkłuć. Nie powinien także przyjmować leków obniżających krzepliwość krwi, niesterydowych leków przeciwzapalnych w tym polopiryny / aspiryny i jej podobnych preparatów.

 
 

Znieczulenie

W związku z niewielkim bólem podczas zabiegu zabieg nie wymaga znieczulenia.

 
 

Przebieg zabiegu

Iniekcję wykonuje się przy użyciu jednorazowej strzykawki zaopatrzonej w bardzo cienką igłę. Zastrzyki są wykonywane bezpośrednio do tkanki mięśniowej w kilka punktów. Przed zabiegiem miejsca wstrzyknięć są zaznaczane specjalną kredką. Następnie wybrany preparat z toksyną botulinową typu A po odpowiednim rozcieńczeniu wstrzykuje się we wcześniej zaznaczone miejsca.
 
Czas trwania zabiegu to około 10-15 minut, a całej wizyty – około 45 minut.

 
 

Czas działania preparatu

Zmarszczki w okolicy poddanej zabiegowi poddają się korekcji stopniowo. Pierwsze efekty są widoczne po 2-3 dniach od zabiegu. Pełen efekt działania toksyny - brak możliwości zmarszczenia mięśnia - widoczny jest po 10 - 14 dniach po wykonaniu iniekcji. Efekt utrzymuje się przez około 4-6 miesięcy i ustępuje także stopniowo. Botulina jest równie skuteczna u kobiet, jak i u mężczyzn.

 
 

Zalecenia po zabiegu

Po wykonanym zabiegu można wrócić do codziennej aktywności, do domu lub pracy. Po zabiegu przez kilka godzin nie należy wykonywać żadnych zabiegów pielęgnacyjnych twarzy. Przez 4 godziny pacjent nie powinien kłaść się, schylać głowy w dół, powinien unikać wysokich temperatur. Nie powinien też lecieć samolotem w podróż po zabiegu gdyż mogłoby to spowodować przemieszczenie się wstrzykniętego preparatu.
 
W ciągu 0,5-1 godziny pacjent może zacząć ćwiczyć mięśnie mimiczne w miejscach wkłucia. Najczęściej wstrzyknięcie toksyny nie powoduje śladów ani zasinień. Zdarza się czasem zaczerwienienie w miejscu podania spowodowane podrażnieniem po dezynfekcji miejsca wkłucia. Może powstać także zgrubienie w miejscu wstrzyknięcia. Wszystkie wymienione objawy ustępują w ciągu kilku godzin bez pozostawienia śladu. Po około 2 tygodniach może wystąpić konieczność dostrzyknięcia preparatu w celu utrwalenia efektu.

 
 

Rokowania i powtarzalność zabiegów

W celu utrzymania efektu po zabiegu należy go powtarzać co 3 - 8 miesięcy, nie częściej niż co 3 miesiące. Jest to jeden z typu zabiegów do których pacjenci chętnie wracają, gdyż dają szybkie i długotrwałe efekty, które otoczenie zauważa jako poprawę wyglądu, a jednocześnie jest to zabieg nieinwazyjny i prosty w wykonaniu. Przy systematycznym stosowaniu czas utrzymywania się efektów leczenia wydłuża się, co wiąże się ze zmniejszeniem częstotliwości kolejnych wstrzyknięć. Jeśli terapia nie zostanie powtórzona stan skóry w okolicy poddanej terapii wróci do stanu wyjściowego bezpośrednio przed zabiegiem.

Po okresie 6 miesięcy mimika twarzy stopniowo powraca. Po całkowitym zaprzestaniu działania toksyny botulinowej, zabieg należy powtórzyć. Jeżeli z różnych powodów pacjent nie może wykonać kolejnego zabiegu to i tak zabieg jest korzystny dla skóry. Twarz już po jednokrotnym zabiegu - czyli około półrocznym okresie działania toksyny botulinowej, wygląda młodziej, jest bardziej wypoczęta. Zmarszczki często ulegają spłyceniu. Jest to wynik dodatkowego działania toksyny botulinowej, polegający na tym, że gdy przez pół roku nie wykonujemy ruchów marszczących czoło czy ruchów odpowiedzialnych za "kurze łapki" skóra odpoczywa, więc po ustaniu działania preparatu tak wygląda młodziej. W ten sposób pacjent inwestuje w przyszłość dając skórze pół roku relaksu i rozluźnienia.

 
 

Przeciwwskazania

  • zaburzenia przewodnictwa nerwowo-mięśniowego,
  • nadwrażliwość na składniki preparatu,
  • miejscowe infekcje skóry,
  • ciąża i okres karmienia piersią,
  • niektóre antybiotyki.

 
 

Interakcje

Brak jest doniesień o istotnych klinicznie interakcjach. Teoretycznie, działanie toksyny botulinowej mogą nasilać antybiotyki aminoglikozydowe oraz inne leki wpływające na przekaźnictwo nerwowo-mięśniowe.

 
 
Preparaty dostępne w Polsce zawierające toksynę botulinową A: